UUBJ _ Unggah Ungguh Basa Jawa

UUBJ

Unggah-Ungguh Basa Jawa

Unggah-ungguh basa Jawa yaiku pranataning basa manut lungguhing tatakrama. Tata krama, yaiku samubarang kang ana sambung rapete karo wong lagi ngomong supaya anut lan runtut paugeraning paramasastra.

  • Cak-cakaning unggah-ungguh basa Jawa adhedhasar:
  1. Umur → sing enom ngurmati sing tuwa
  2. Peprenahan: paseduluran → adhi ngurmati kangmas /mbakyu; anak ngurmati bapa biyunge
  3. Drajat pangkat → murid ngurmati guru, pegawe ngurmati pangarsane
  4. Drajat semat → ngurmati wong sing sugih, lemahe amba, lsp.
  5. Trah → ngurmati merga tedhak turune wong luhur.
  6. Luhuring pribadi → sarjana, pahlawan, ulama, lsp.
  7. Tepungan anyar/durung kulina. biasane luwih diajeni.

Jinising Unggah Ungguh Basa Jawa

  • Miturut Ki Padmosoesastra:
  1. Basa ngoko, kang kaperang: dadi ngoko lugu lan ngoko andhap
  2. Basa krama; kaperang dadi 3: wredha krama, madya krama, madyantara
  3. Krama desa
  4. Krama inggil
  5. Basa kedhaton
  6. Basa kasar
  • Miturut Sudarto:
  1. Basa ngoko; kang kaperang dadi ngoko lugu lan ngoko alus
  2. Basa krama; kang kaperang dadi krama lugu lan krama alus

Unggah-ungguh basa kang diperang dening Ki Padmosoesastra ing dhuwur wis ora disinau lan dianggo maneh ana jaman saiki, dene sing disinau lan dianggo ing urip padinan jaman saiki yaiku unggah-ungguh basa miturut Sudarto; basa ngoko lugu, ngoko alus, krama lugu, lan krama alus.

Sadurunge mangerteni kepriye wujude basa ngoko lugu, ngoko alus, krama lugu, lan krama alus, prayogane kudu mangerteni dhisik pratelan iki.

  1. Yen ngrembug bab basa ngoko lugu, ngoko alus, krama lugu, lan krama alus iku kalebu tataran (taraf pembahasannya) ukara (kalimat).
  2. Ukara iku dumadi saka rerangkening tetembungan kang rinakit dadi siji lan nduweni teges kang gumathok. (tembung = kata)
  3. Tataran tembung ana ing basa Jawa iku ana 3: ngoko, krama, lan krama inggil. tuladhane:
Ngoko Krama Krama Inggil
Tuku Tumbas Mundhut
Weneh Caos Paring
Lunga Kesah Tindak
Lara Sakit Gerah
  1. Ater-ater (awalan) lan panambang (akhiran) iku uga nduweni tataran ngoko, krama, lan krama inggil. Tuladha:
Ngoko Krama Krama Inggil
di- dipun-
kok- sampeyan- panjenengan-
dak- kula-
-ake -aken
-ne -nipun
-e -ipun
  1. Wong kasiji/kapisan (O¹) yaiku wong kang guneman/omong.

{contoh kata ganti orang pertama: aku, saya, kami, kula, inyong, I, watashi, ana}

Wong kaloro (O²) yaiku wong kang diajak guneman.

{contoh kata ganti orang kedua: kamu, engkau, kalian, kowe, panjenengan, you, anata, anta}

Wong katelu (O³) yaiku wong kang digunemake/diomongake.

{contoh kata ganti orang ketiga: dia, mereka, dheweke, they, Ani, Basuki, lsp (sebutan nama)}

♥ BASA NGOKO LUGU

NL = N . Kb.                         (Ngoko Kabeh)

Titikane:

  1. Tetembungane ngoko kabeh
  2. Ater-ater lan panambange ngoko

Tuladha:

  1. Aku lunga menyang sekolah sawise Bapak menehi sangu.
  2. Mbak Novi ditukokake buku dening ibu, dene aku diwenehi dhuwit dening simbah.

Ukara 1 lan ukara 2 kasebut kabeh tetembungane nggunakake tembung ngoko kabeh, ora kecampuran tembung krama lan krama inggil. Mula ukara kasebut diarani ukara kang nggunakake basa ngoko lugu.

  • Basa ngoko lugu iku kanggo omong-omongan dening:
  1. Bocah marang padha bocah
    tuladha: Sus, aku duwe pitik kate.
  2. Wong tuwa marang wong enom
    tuladha: Dar, sing ngati-ati ya!
  3. Bapak ibu marang anake
    tuladha: Le, sing sregep nyambut gawe!
  4. Guru marang muride
    tuladha: Bocah-bocah, aja lali nggarap tugas!
  5. Bendara marang abdine
    tuladha: Mbok, aku tukokna gula nyang warung!
  6. Wong ngunandika (grenengan dhewe)
    tuladha: Umpama aku duwe dhuwit, aku bakal menyang Jakarta!

♥ BASA NGOKO ALUS

NA = N + KI (O²,O³)   [N= Ngoko ; KI = Krama Inggil; = wong kapindho;O³ = wong katelu]

Titikan:

  1. Tetembungane ngoko kecampuran Krama Inggil tumrape wong kapindho () lan utawa wong katelu ().
  2. Tembung kang digawe krama inggil yaiku tembung kriya (Kata Kerja) kang biasane nglungguhi wasesa (Predikat); lan bab kang mratelakake “kepemilikan”
  3. Ater-ater lan panambange ngoko
  4. Tembung kowe   → panjenengan (luwih tuwa)

sliramu (luwih enom)

Tembung dheweke → panjenengane

                         Ko– → panjenengan… (conto: koktuku → panjenengan pundhut)

Tuladha (1)

NL           : Aku lunga menyang sekolah sawise Bapak menehi sangu.

Ana ing ukara kasebut, ana wong kapisan (O¹) yaiku Aku, lan wong katelu (O³) yaiku Bapak. Mula, menawa ukara kasebut arep didadekake basa Ngoko Alus (NA), sing kudu digawe Krama Inggil (KI) yaiku:

  • tembung kriya kang nelakake aktivitas wong katelu (O³) yaiku menehi. Basa krama inggile menehi yaiku maringi. (ditonton maneh ana conto tataran tembung ing dhuwur)

Dene aktivitas wong kapisan (O¹) ora perlu ana sing diganti KI. [Ana ing rumus: NA= N + KI (O²,O³) ]

Mula, ukara kasebut diowahi dadi:

NA          : Aku lunga menyang sekolah sawise Bapak maringi sangu.

Tuladha (2)

NL           : Mbak Novi ditukokake buku dening ibu, dene aku diwenehi dhuwit dening simbah.

Ana ing ukara kasebut, ana wong kapisan yaiku Aku, lan wong katelu (O³) yaiku Ibu, Mbak Novi, lan Simbah. Mula, menawa ukara kasebut arep didadekake basa Ngoko Alus (NA), sing kudu digawe Krama Inggil (KI) yaiku:

  • tembung kriya kang nelakake aktivitas wong katelu yaiku ditukokake lan diwenehi. Basa krama inggile ditukokake → dipundhutake; dene diwenehi → diparingi. (ditonton maneh ana conto tataran tembung ing dhuwur). Ater-ater (di- ) lan panambang (-ake) tetep ngoko.

Dene aktivitas wong kapisan ora perlu ana sing diganti KI. [Ana ing rumus: NA= N + KI (O²,O³) ]

Mula, ukara kasebut diowahi dadi:

NA          : Mbak Novi dipundhutake buku dening ibu, dene aku diparingi dhuwit dening simbah.

 

Panganggone:

  • Wong tuwa marang wong enom kang perlu diajeni.
    Tuladha: Nak Eko, sliramu kondur saka kantor jam pira?

BASA KRAMA LUGU

     KL = K . Kb                                           [K= Krama ; Kb= Kabeh]

Titikane:

  1. Tetembungane krama kabeh
  2. Kowe → sampeyan
  3. Dheweke → panjenenganipun
  4. Ater-ater lan panambange krama

                di- → dipun-

              -ake → -aken,                  lsp

Tuladha (1)

NL           : Aku lunga menyang sekolah sawise Bapak menehi sangu.

NA          : Aku lunga menyang sekolah sawise Bapak maringi sangu.

Menawa ukara kasebut diowahi dadi basa Krama Lugu (KL), mula kabeh tetembungan ing ukara iku kudu diganti dadi basa krama. (ora ana sing ngoko, ora ana sing krama inggil).

Mula, ukara kasebut dadi:

KL           : Kula kesah dhateng sekolah sasampunipun Bapak nyaosi sangu.

Tuladha (2)

NL           : Mbak Novi ditukokake buku dening ibu, dene aku diwenehi dhuwit dening simbah.

NA          : Mbak Novi dipundhutake buku dening ibu, dene aku diparingi dhuwit dening simbah.

Menawa ukara kasebut diowahi dadi basa Krama Lugu (KL), mula kabeh tetembungan ing ukara iku kudu diganti dadi basa krama. (ora ana sing ngoko, ora ana sing krama inggil). Ater-ater lan panambange krama.

Mula, ukara kasebut diowahi dadi:

KL           : Mbak Novi dipuntumbasaken buku dening ibu, dene kula dipuncaosi arta dening simbah.

  • Panganggone:
  1. Kanca marang kanca kang durung kulina
  2. Wong tuwa marang wong enom kanggo ngajeni

                Tuladha: Menapa Retna sampun mangertos griyanipun Pak Sastra?

BASA KRAMA ALUS

    KA = K + K I (O²,O³)                   [K= Krama ; KI= Krama Inggil, O² = wong kaloro, O³ = wong katelu]

Titikan:

  1. Tetembungane krama kecampuran krama inggil tumrape wong kaloro (O2) lan utawa wong katelu (O3).
  2. Tetembungan kang digawe krama inggil yaiku tembung kriya, tembung “kepemilikan” (sing mratelakake darbe).
  3. Panambang lan ater-ater krama.
  4. Kowe → panjenengan

         Dheweke → panjenenganipun

Tuladha (1)

NL           : Aku lunga menyang sekolah sawise Bapak menehi sangu.

NA          : Aku lunga menyang sekolah sawise Bapak maringi sangu.

KL           : Kula kesah dhateng sekolah sasampunipun Bapak nyaosi sangu.

Ana ing ukara kasebut, ana wong kapisan yaiku Aku, lan wong katelu yaiku Bapak. Mula, menawa ukara kasebut arep didadekake basa Krama Alus (KA), sing kudu digawe Krama Inggil (KI) yaiku:

  • tembung kriya kang nelakake aktivitas wong katelu yaiku menehi/nyaosi. Basa krama inggile menehi yaiku maringi. (ditonton maneh ana conto tataran tembung ing dhuwur)

Dene aktivitas wong kapisan ora perlu ana sing diganti KI. [Ana ing rumus: KA= K + KI (O²,O³) ]

Mula, ukara kasebut diowahi dadi:

KA          : Kula kesah dhateng sekolah sasampunipun Bapak maringi sangu.

Tuladha (2)

NL           : Mbak Novi ditukokake buku dening ibu, dene aku diwenehi dhuwit dening simbah.

NA          : Mbak Novi dipundhutake buku dening ibu, dene aku diparingi dhuwit dening simbah.

KL           : Mbak Novi dipuntumbasaken buku dening ibu, dene kula dipuncaosi arta dening simbah.

Ana ing ukara kasebut, ana wong kapisan yaiku Aku, lan wong katelu yaiku Ibu, Mbak Novi, lan Simbah. Mula, menawa ukara kasebut arep didadekake basa Krama Alus (KA), sing kudu digawe Krama Inggil (KI) yaiku:

  • tembung kriya kang nelakake aktivitas wong katelu yaiku ditukokake lan diwenehi. Basa krama inggile ditukokake → dipunpundhutaken; dene diwenehi → (ditonton maneh ana conto tataran tembung ing dhuwur). Ater-ater (di- ) lan panambang (-ake) krama.

Dene aktivitas wong kapisan ora perlu ana sing diganti KI. [Ana ing rumus: KA= K + KI (O²,O³) ]

Mula, ukara kasebut diowahi dadi:

KA     : Mbak Novi dipunpundhutaken buku dening ibu, dene kula dipunparingi arta dening simbah.

  • Panganggone:
  1. Dienggo dening anak marang wong tuwane
  2. Dening murid marang gurune
  3. Dening wong enom marang wong tuwa
  4. Dening batur marang bendarane
  5. Dening wong kang lagi tetepungan anyar
  6. Dienggo dening andhahan marang pimpinane

Coba gatekake tuladha-tuladha kasebut banjur setitekna!

Basa

Ukara

Ngoko Lugu (NL) Aku lunga menyang sekolah sawise bapak menehi sangu.
Ngoko Alus (NA) Aku lunga menyang sekolah sawise bapak maringi sangu.
Krama Lugu (KL) Kula kesah dhateng sekolah sasampunipun bapak nyaosi sangu.
Krama Alus (KA) Kula kesah dhateng sekolah sasampunipun bapak maringi sangu.

Basa

Ukara

Ngoko Lugu (NL) Mbak Novi ditukokake buku dening ibu, dene aku diwenehi dhuwit dening simbah.
Ngoko Alus (NA) Mbak Novi dipundhutake buku dening ibu, dene aku diparingi dhuwit dening simbah.
Krama Lugu (KL) Mbak Novi dipuntumbasaken buku dening ibu, dene kula dipuncaosi arta dening simbah.
Krama Alus (KA) Mbak Novi dipunpundhutaken buku dening ibu, dene kula dipunparingi arta dening simbah.

               Cathetan:

  • Ana ing basa Ngoko Alus lan Krama Alus, Manawa O2 lan O3 nduweni kalungguhan luwih enom utawa luwih cendhek pangkate tinimbang O1, mula ora diganti Krama Inggil (KI), nanging tetep nggunakake ngoko utawa krama (gumantung nganggo basa Ngoko utawa Krama).
  • Tuladhane:

NL        : Aku lagi mangan, dene adhik turu nalika Ibu mulih saka pasar.

NA       : Aku lagi mangan, dene adhik turu nalika Ibu kondur saka pasar.

KL        : Kula nembe nedha, dene adhik tilem nalika Ibu wangsul saking peken.

KA       : Kula nembe nedha, dene adhik tilem nalika Ibu kondur saking peken.

 

 

Isenana ceceg-ceceg ing ngisor iki kanggo mangsuli pitakon ana ing gladhen!

Ngoko Krama Krama Inggil
Tuku ………………………. ……………………….
Kandha ………………………. ……………………….
Teka ………………………. ……………………….
Lunga ………………………. ……………………….
Ngombe ………………………. ……………………….
Lara ………………………. ……………………….
Tangi ………………………. ……………………….

 

  • Gladhen

                Owahana ukara-ukara ing ngisor iki dadi NA, KL, lan KA!!! ^_^

  1. Apa kowe sida tuku buku ana Salatiga?
  2. Aku durung dikandhani Paiman menawa sesuk Pak Ali uwis mulih saka New York.
  3. Dheweke wingi lunga menyang Yogyakarta.
  4. Simbah kudu ngombe obat amarga lagi lara.
  5. Nalika Pak Broto teka, simbah durung tangi amarga isih lara.

3 thoughts on “UUBJ _ Unggah Ungguh Basa Jawa

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s